AUTOR ARTYKUŁU
IRMA KOZINA
100 lat z Bauhausem: Walter Gropius
9 września 2019 | wyślij link
100 lat z Bauhausem: Walter Gropius

 

Przystojny, energiczny, niepokorny wobec autorytetów, Walter Adolf Georg Gropius został zmuszony do podjęcia studiów architektonicznych przez swojego ojca, pruskiego radcę budowlanego, który widział w synu kontynuatora rodzinnych tradycji. Brak zdolności rysunkowych przeszkadzał zniecierpliwionemu żmudnymi zadaniami adeptowi studiów architektonicznych w wypełnianiu uczelnianych obowiązków, już wówczas jednak potrafił sobie zorganizować pomoc koleżeńską, zatrudniając do wykonywania szkiców kolegów z roku. Zdolności organizacyjne i umiejętność działania w zespole nie uchroniły Waltera przed przerwaniem studiów na krótko przed uzyskaniem dyplomu. Spragniony praktycznego doświadczenia zgłosił się do pracowni Petera Behrensa, w której miał okazję poznać późniejszych pionierów ruchu modernistycznego: Ludwika Miesa van der Rohe oraz Le Corbusiera. Początek drugiej dekady XX wieku zaznaczył się w jego życiu jako moment wkroczenia w dorosłość zarówno na niwie zawodowej, jak też osobistej. Wespół z Adolfem Meyerem zajął się wówczas projektowaniem budowli fabrycznych, tapet, modułowych mebli, nadwozi samochodowych, a nawet lokomotywy spalinowej. Jednocześnie nawiązał romans ze spragnioną erotycznych uniesień żoną austriackiego kompozytora, Gustava Mahlera, która stała się jego kochanką wkrótce po zerwaniu płomiennego związku z ekspresjonistycznym malarzem Oskarem Kokoschką.

 

Sukces i rozgłos towarzyszący wybudowaniu fabryki obuwia Faguswerke w Alfeld nad rzeką Leine w Dolnej Saksonii, gdzie Gropius i Meyer popisali się nowatorską, funkcjonalistyczną konstrukcją oraz zastosowaniem szklanych elewacji budowli zrywającej z tradycją narożników pełniących funkcję nośną, sprzyjał rozwijaniu relacji z Almą, która w 1911 roku została wdową. Krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej Walter zadziwił środowisko architektoniczne Niemiec pawilonem zaprojektowanym na wystawę Werkbundu w Kolonii, który miał wprawdzie klasycznie zaakcentowane wejście w centralnej partii podłużnego korpusu, jednak zwracał uwagę nietuzinkową formą okrągłych klatek schodowych, wykonanych z przezroczystych szklanych tafli. Osiągnięcia architektoniczne Gropiusa zapewne imponowały Mahlerowej, nie na tyle jednak, by chciała poważnie traktować związek z zapracowanym projektantem, nie wykazującym zainteresowania literaturą i muzyką. Sytuację zmienił jednak wybuch wojny. Łamiąca serca mężczyzn diva zdecydowała się poślubić w 1915 roku Gropiusa, który dzielnie walczył na froncie zachodnim i został nawet odznaczony Krzyżem Żelaznym. Ze związku z Almą miał córkę Manon, która przedwcześnie zmarła w 1935 roku. Jej śmierć upamiętnił koncert wiolinowy skomponowany przez Albana Berga, a także utwór poetycki Franza Werfela, który zajął miejsce Gropiusa u boku jego żony już w 1917 roku (w 1918 roku miał z nią zmarłego w wieku niemowlęcym syna) i który przyczynił się ostatecznie do oficjalnego rozwodu Waltera z Almą w 1920 roku.

 

Rozpad małżeństwa z Mahlerową zbiegł się w czasie z objęciem kierownictwa eksperymentalnej uczelni w Weimarze. Został zaproponowany do objęcia tego stanowiska przez dyrektora tamtejszej szkoły artystyczno-rzemieślniczej, Henry’ego van de Velde, który – jako Belg – musiał opuścić Niemcy już w 1916 roku. Kiedy trzy lata później – dokładnie sto lat temu – Gropius ogłaszał program reformowanej przez niego uczelni, zalecał powrót do rzemiosła oparty na secesyjnej synestezji, jednoczącej wszystkie sztuki pod przewodnictwem architektury. Wczesne prace realizowane w warsztatach Bauhausu miały wyraźnie ekspresjonistyczny charakter. Taka była między innymi także rezydencja Adolfa Sommerfelda, wykonana w latach 1920-1921 z finezyjnie układanych bali drewnianych w Berlinie-Lichterfelde, przy której z Meyerem i Gropiusem współpracowali studenci Bauhausu. Joost Schmidt rzeźbiarsko opracował belki, Josef Albers zaprojektował witraże, meble stworzył Marcel Breuer, a Dörte Helm uszyła zasłony zdobione trójkątnymi zygzakami (zniszczono ją jako mienie żydowskie po dojściu Hitlera do władzy, do dziś przetrwał jedynie dom szofera.

 

Kontakt z artystami przybyłymi do Weimaru ze Związku Radzieckiego (El Lissitzky, Wassily Kandinsky) diametralnie zmienił program uczelni. Hasło powrotu do rzemiosła zastąpiono koncepcją wytwórczości seryjnej, zakładającą industrializację procesu produkcji. Zaczęto preferować minimalizm i funkcjonalizm, seryjność i powtarzalność obniżającą koszt wytwarzania przedmiotów użytkowych, dostosowanie projektowanych obiektów do potrzeb masowego użytkownika, określanych jako chęć zaspokojenia tzw. egzystencjalnego minimum. Odstąpiono od ekspresjonizmu i dekoracyjności, dążąc do syntezy wywiedzionej z form geometrycznych. Ta radykalizacja poglądów przysporzyła szkole wielu wrogów i Gropius musiał przenieść Bauhaus z Weimaru do innego ośrodka. Poszukiwanie lepszych warunków zaowocowało możliwością wzniesienia w 1925 roku nowej siedziby w Dessau, gdzie Gropius zaproponował nowoczesny gmach o bogato przeszklonych fasadach i jasno rozplanowanej dyspozycji wnętrz. Marcel Breuer zaprojektował do tego budynku nowoczesne meble o konstrukcji z rur stalowych.

W 1928 r. Gropius zrezygnował z kierowania Bauhausem, przekazując stanowisko dyrektora Hannesowi Mayerowi. Jeszcze w czasie funkcjonowania na uczelni w Dessau osobiście zaangażował się w utworzenie eksperymentalnego teatru, w którym u boku Oskara Schlemmera eksperymentował między innymi mający polsko-żydowskie korzenie, utalentowany projektant, scenograf i malarz Xanti Schawinsky.

 

Po zamknięciu Bauhausu, określanego przez narodowych socjalistów mianem „świątyni marksizmu”, Gropius bezskutecznie próbował podjąć współpracę z nowymi władzami Niemiec. Brak zleceń zmusił go do wyemigrowania w 1934 roku do Anglii. Wspólnie z Maxwellem Fry’em otworzył studio projektowe w Londynie, którego prominentnym projektem był Impington Village College, Cambridgeshire.

 

 

W 1937 roku Walterowi zaproponowano profesurę w Graduate School of Design, działającej przy Uniwersytecie w Harvardzie. Spodziewając się zaangażowania Wielkiej Brytanii w nadchodzącą wojnę przyjął to zaproszenie i zamieszkał w Stanach Zjednoczonych. W latach 1941-1948 ściśle kooperował z Konradem Wachsmannem, dla którego opracował moduły domów składanych w krótkim czasie z gotowych elementów, znanych pod nazwą General-Panel-System. Jednocześnie już w 1946 roku przystąpił do grupy The Architects Collaborative, Inc. (TAC). Jej członkami byli Norman i Jean B. Fletcherowie, John i Sarah P. Harknessowie, Robert S. i Louis A. McMillenowie oraz Benjamin C. Thompson. Podstawowym założeniem tej kooperatywy była praca zespołowa i rezygnacja z indywidualizmu na rzecz dostosowania obiektu do pełnionej funkcji, z uwzględnieniem potrzeb wyartykułowanych przez użytkownika. Ważnym osiągnięciem TAC było zaprojektowanie domów jednorodzinnych, tworzących kolonię Six Moon Hill w Lexington, Massachusetts. Pod kierownictwem Gropiusa zespół projektantów TAC stworzył też w 1957 roku liczącą 66 mieszkań, dziewięciopiętrową jednostkę mieszkalną zwaną Walter-Gropius-Haus przy Händelallee 1-9 w Berlinie (Hansaviertel am Großen, która powstała w ramach wystawy Interbau. Kooperatywa architektoniczna TAC działała jeszcze długo po śmierci Gropiusa, jej oficjalne zamknięcie miało miejsce w 1995 r. W końcowej fazie życia pierwszy dyrektor Bauhausu podjął współpracę z manufakturą Rosenthal w Selb. W 1965 r. zaprojektował nową siedzibę firmy, a następnie serwis do herbaty, nazwany przez niego TAC, który wszedł do produkcji w 1969 roku. Charakterystycznym elementem dzbanka jest geometryczny uchwyt (zbliżonym kształtem do prostokąta), który umożliwia jednoczesne przytrzymywanie kciukiem wypustki stabilizującej pokrywkę. Zestaw w kolorze czarnym jest dwukrotnie droższy od białego ze względu na zastosowanie technologii barwienia porcelany kosztownym czarnym pigmentem zawartym w masie lejnej.

 

Cały artykuł w numerze 52 ARCH.

ARCH #56
LISTOPAD/GRUDZIEŃ 2019
facebook