AUTOR ARTYKUŁU
IRMA KOZINA
ARCHITEKTURA DLA KING KONGA – AMERYKAŃSKI SKYSCRAPER STYLE
21 stycznia 2014 | wyślij link
ARCHITEKTURA DLA KING KONGA – AMERYKAŃSKI SKYSCRAPER STYLE

W latach 30. XX wieku szczególną popularnością w Stanach Zjednoczonych cieszyła się stylistyka art déco, inspirowana paryską wystawą światową 1925 roku. Zamiłowanie do niej wynikało z faktu, że słynna Zig-Zag Moderne scaliła się za Atlantykiem z rodzimą, znacznie wcześniejszą tradycją. Za najbardziej charakterystyczną odmianę art de luxe w Ameryce Północnej uważa się styl „wieżowcowy” – skyscraper style, odznaczający się stosowaniem zarówno w architekturze, jak też w przedmiotach użytkowych – form zbliżonych do zigguratu, kaskadowo zwężających się ku górze. (…)

 

W 1915 roku przy 120. Broadway w Nowym Jorku stanął największy wtedy biurowiec świata, wzniesiony dla firmy ubezpieczeniowej Equitable według projektu Ernesta R. Grahama. Jego gigantyczna bryła wywołała protest mieszkańców miasta, którzy uznali, że zbyt wysoki w stosunku do szerokości ulicy wieżowiec, nie dopuszcza światła słonecznego do otaczającej go, znacznie niższej zabudowy. Kontrowersja ta zaowocowała zredagowaniem przepisów regulujących kwestię strefowego rozparcelowania funkcji w obrębie tkanki urbanistycznej Nowego Jorku, ustalała też zależność między szerokością ulicy i wysokością stojących przy niej budynków. Tuż przy ulicy można było wznosić obiekty 2,5 razy przewyższające jej szerokość, po przekroczeniu tego limitu należało się odpowiednio cofnąć w tył działki. To wymuszało na projektantach stosowanie piramidalnych brył, wpisujących się świetnie w stylistykę dominującą na paryskim pokazie. Konwencję tę zmieniono dopiero wprowadzając nowe regulacje w 1961 roku. (…)

 

Wybitnym przykładem amerykańskiego skyscraper style jest wybudowany na nowojorskim Manhattanie kompleks kilkunastu budynków funkcjonujący pod nazwą Rockefeller Center. Jego powstanie wiąże się z planami budowy nowej siedziby dla Metropolitan Opera. John Rockefeller jr zaoferował tej instytucji pomoc w uzyskaniu gruntów, o pieniądze na budowę miał się postarać zleceniodawca. W 1928 roku Rockefeller wydzierżawił 22 akry ziemi od Columbia University w samym sercu Nowego Jorku, niestety krach na giełdzie w 1929 roku spowodował wycofanie się Metropolitan Opera z planowanej inwestycji. Nie chcąc zmarnować swojej życiowej szansy nowojorski przedsiębiorca postanowił stworzyć na wydzierżawionym terenie centrum handlu i usług, funkcjonujące w dni robocze jako kwartał biurowy, a w weekendy jako miejsce zakupów i rozrywki. Głównym architektem tego kompleksu został Raymond Hood, który współpracował z Wallacem Harrisonem. Środkiem kompozycyjnym założenia urbanistycznego wymyślonego przez Rockefellera, a zarazem jego dominantą wysokościową, stał się 70-piętrowy drapacz chmur zwany dzisiaj GE Building (do 1988 roku funkcjonujący pod nazwą RCA Building, określany też często mianem 30 Rock – od adresu 30 Rockefeller Plaza), z siedzibą znanej stacji telewizyjnej NBC. Ukończony on został w 1933 roku jako siedziba Radio Corporation of America. Nie ma zwieńczenia w formie iglicy, lecz małymi uskokami zwęża się stopniowo ku górze. Wybudowano go na planie wydłużonego prostokąta, przez co widziany z boku pnie się do góry w formie wąskiego słupa, zaś oglądany w całej swej szerokości sprawia wrażenie rozciągniętego przestrzennie bloku (…). Podczas jego budowy wykonano jedno z najsłynniejszych zdjęć dwudziestolecia międzywojennego: Lunch Atop a skyscraper (1932 rok; autor zdjęcia jest nieznany, choć przez lata przypisywano je Charlesowi C. Ebbetsowi – przyp. red.) przedstawiające robotników siedzących bez zabezpieczenia na konstrukcji stalowej jednej z najwyższych kondygnacji. (…)

 

Old_timer_structural_worker2

 

 

Rockefeller Center miał być pomnikiem amerykańskiego kapitalizmu. Tę jego funkcję w szczególny sposób ilustruje incydent związany z chęcią zatrudnienia meksykańskiego artysty, Diego Rivery do wykonania muralu w hallu wejściowym GE Building. W 1928 roku Alfred Barr, ówczesny dyrektor fundacji MOMA (Muzeum Sztuki Współczesnej) podczas pobytu w Moskwie poznał Riverę. Niejako niezależnie Abby Rockefeller, żona założyciela Centrum, zainteresowała się sztuką meksykańską i zakupiła kilka dzieł Rivery, łącznie ze szkicownikiem z jego podróży po ZSRR. Konsekwencją tych dwóch faktów było urządzenie meksykańskiemu artyście indywidualnej wystawy w Nowym Jorku w 1931 roku. W czasie swojego pobytu w tym mieście, Diego Rivera i jego żona Frida Kahlo byli częstymi gośćmi Rockefellerów. Po pertraktacjach powierzono mu zlecenie wymalowania fresku o tytule Człowiek na rozdrożu (Man at the Crossroads Looking with Hope and High Vision to the Choosing of a New and Better Future), zaplanowanego jako najważniejsza z ozdób art deco’wskiego hallu w wieżowcu 30 Rock. (…)

 

Najbardziej rozpoznawalnym przykładem skyscraper style jest wzniesiony we wschodniej części Manhattanu w latach 1928–31 Chrysler Building. Pierwotnym inwestorem tej budowli był William H. Reynolds. Dla niego architekt William van Alen zaprojektował drapacz chmur ze szklaną iglicą na szczycie. Dolna kondygnacja miała okna wystawowe o wysokości trzech kondygnacji, przez co budynek wydawał się wizualnie lekki, niemal unosząc się w powietrzu nad ziemią. Reynolds uznał ten projekt za zbyt awangardowy. Zakupił go wraz z dzierżawą działki Walter Chrysler (…). Nowy zleceniodawca zaangażował się osobiście w prace projektowe, wprowadzając do projektu van Alena wiele elementów dekoracyjnych, naśladujących chromowane ozdoby nadwozia produkowanych w jego fabryce aut, w tym ozdobne uchwyty z wieka chłodnicy oraz wypustki w kształcie orlich głów ułatwiające podnoszenie maski, stosowane w modelach samochodów marki Chrysler od 1929 roku. Świadomy konkurencji w zakresie wznoszenia najwyższego drapacza chmur na Manhattanie van Alen upublicznił wygląd budowli tylko do wysokości 70 kondygnacji, wznosząc po kryjomu siedmiopiętrową iglicę, która w ostatnim momencie została wydźwignięta na szczyt. Jej całkowity montaż trwał zaledwie półtorej godziny. Nadała ona budynkowi zindywidualizowany wygląd.

 

Interesującą reprezentacją skyscraper style jest również oddany do użytku w 1931 roku Empire State Building, który ostatecznie zwyciężył z biurowcem wznoszonym przez van Alena w ramach „konkursu” na najwyższy budynek świata. Jego projekt został sporządzony przez Williama F. Lamba zatrudnionego w biurze architektonicznym Shreve, Lamb & Harmon, który wykonał tę pracę zaledwie w ciągu dwóch tygodni, adaptując do nowego miejsca wcześniejsze projekty Reynolds Building w Winston-Salem w Północnej Karolinie oraz Carew Tower w Cincinnati w Ohio. (…) Kiedy budowla ta była na ukończeniu, styl wieżowcowy przeżywał w Stanach Zjednoczonych swoiste apogeum. Jeszcze w latach 20. XX wieku pochodzący z Austrii projektant Paul Frankl, który w Nowym Jorku otworzył swoją pracownię Frankl Galleries, tworzył meble i sprzęty przetwarzające strukturę drapaczy chmur na język meblarstwa, uznając skyscraper style za ucieleśnienie estetyki amerykańskiej. (…) Już w 1927 roku jego zigguratowa stylistyka rozpoznawalna była niemal w całych Stanach Zjednoczonych. Przypisuje mu się między innymi projektowanie bakelitowych radioodbiorników o uskokowo zwężającym się ku górze kształcie, produkowanych przez firmę Telechron. Formę tę szybko zaczęły kopiować również inne firmy, zatrudniając twórców naśladujących styl Frankla. Charakterystyczny wieżowcowy kształt mają produkowane na początku lat 30. XX wieku zegary i radioodbiorniki firmy Air King. Ich projektantami byli Harold van Doren i John Gordon Rideot. (…)

 

Styl wieżowcowy stał się swoistym mitem cywilizacji amerykańskiej już w 1933 roku, gdy na ekrany światowych kin wprowadzono superprodukcję filmową wyreżyserowaną przez Meriana C. Coopera i Ernesta Schoedsacka, zatytułowaną King Kong. W głównej scenie tego kinowego przeboju tytułowy bohater – gigantycznych rozmiarów szympans – walczy z atakującymi go samolotami stojąc na szczycie Empire State Building. Jego klęska wyrażała symbolicznie zwycięstwo XX-wiecznej cywilizacji technicznej, triumfującej swoimi wieżowcami i pojazdami mechanicznymi nad siłami przyrody, które wcześniej postrzegane były przez człowieka jako żywioł nieujarzmiony.

 

 

 

 

FOTO:

 

Widok z lotu ptaka na kraniec Manhattanu, ok. 1931; FOTO: © U.S. National Archives

 

Robotnik w czasie budowy Empire State Building, ok. 1930; FOTO: Lewis Hine

 

 

Cały artykuł w ARCH#20, dostępnym w archiwum wydań 

ARCH #57
STYCZEŃ/LUTY 2020
facebook